Ev iyeleri ; her toplumda görülen zararsız varlıklardır. Eve bereket ve huzur getirirler. Bazen bir hayvan bazen bir cüce kılığında gezebilirler. Geneli yemek artığıyla beslenmektedir. Eğer sinirlenirse evdeki bardakları vb eşyaları kırıp gidebilirler. Kızgınlığı geçince geri gelir fakat o gittiği dönemde evin bereketi kaçar. O yüzden kızdırmamak gerekir.
Ev iyesi her toplumda vardır. Görüntüleri ve özellikleri toplumdan topluma değişmektedir. Bunlara örnekler :
DOMOVOİ ve DOMOVİKHA yahut KİKİMORA ( RUSYA ) : Rus köy evlerinde yaşadığına inanılan erkek ev iyesidir. ‘Efendi’, ‘Büyükbaba’ (Deduşka) ve Arkadaş (Çelovek) adlarıyla da bilinmektedir. Yüzü beyaz sakallarla kaplı, yaşlı ve küçük bir adam görünümündedir. Başka anlatımlara göre de ; kısa boylu ve vücudu kıllarla kaplıdır. İyi huylulardır. Kapı eşiği ya da soba altında yaşar, ev sahipleri tarafından (geceleri) beslenmektedir.
Herhangi bir sebepten dolayı mutsuz olan ev sahiplerine ağır şakaları yaparak rahatsızlık verir. Büyükbaba domovoi ahırdaki atları tımar etmekle sorumludur. Ahıra yeni gelen at, kendisine takdim edilmezse, atın yemi sürekli eksilmekte ve yelesi hep dağınık olur.
Paskalyaya denk gelen yahut önceki pazar günü, ev sahipleri eğer 7 inekten sağılmış sütten yapılan tereyağını başına sürüp, yeni kıyafet ve ayakkabıları ile gittiği kilisede ayin sırasında kendi etrafında dönerse eve döndüklerinde Domovoi onlara görünür.
Bir aile yeni eve taşınırken; eski evdeki domovoi de beraberinde götürmek isterse eski evin ocağından aldığı bir kömür parçasını yeni evin ocağında yakmalı ve ayrıca yeni evine giden yol üzerine tuz ve ekmek bırakmalıdır.
Uyuyorken Dikkat Etmek Gerekir
Ev sahipleri uyuyorken yumuşak bir elin dokunduğunu hissederse talihlerinin açık, soğuk ve kaba bir el dokunduğunu hissederse, kötü günlerin yakın olduğuna yormaktaydı.
( Svarog, Slav mitolojisinde gökyüzünde yaşayan en güçlü Tanrıdır, güneş ve ateşi kontrol eder, demir eşyaların koruyucusudur. Yılanla temsil edilir. ) Söylenceye göre Svarog ; yeryüzü ve gökyüzünü yarattığı zaman kendisine isyan eden ruhları cennetten kovmuş. Yeryüzüne, ormanlara ve su kenarlarına yerleşenler kendi bölgelerini korumak isterken kötü iyeler olarak adlandırılırken ; çatı veya evlerin avlularına düşenler ise Domovoiler gibi kendi bölgelerini yani evlerini korumak istediği için insanlar tarafından iyi iyeler olarak görülmüş.
Domovoiler Rusya dışındaki Slav ülkelerinde de farklı isimlerle anılmakta ve bazı yerel özellikler taşımaktaydı. Bu ev ruhunun çeşitli varyantları Ukrayna’da Domoik, Slovenya’da Domovoj, Sırbistan’da Domaci, Polonya’da Domowoj, Çeklerce Dedek ve Djadek, Bulgaristan’da Stopan, Galiçya’da İskrzyçi, Karadağ’da Syenovik, Beyaz Rusya’da Tsmok adıyla bilinir.
Domovikha ; Domovoi’nin karısı olup birlikte evin kilerinde yaşarlar. Domovikha’nın gönlü hoş tutulmazsa geceleri uyuyan çocukları uyandırıp ağlatarak evde huzursuzluk çıkartır.
AİTVARAS (LİTVANYA) : Litvanya mitolojisinde bir doğa ruhudur. Atvaras, Damavykas, Pūkis, Sparyžius, Koklikas, Gausinėlis, Žaltvikšas ve Spirukas gibi diğer isimlerle de bilinir. Letonya Pūķis ile aynıdır . Ateşli bir kuyruğu olan beyaz veya siyah bir horoza benziyor . Bir Aitvara’nın 9 ila 15 yaşındaki bir horozun yumurtasından çıktığı söylenir. Bir Aitvara ölürse kıvılcım olur. Bir Aitvara, bir evde kalır ve çoğu zaman ayrılmayı reddeder. Evin sakinlerine hem iyi hem de kötü şans getirir, sahiplenilen eve çalıntı altın ve tahıl sağlar ve genellikle evin başını belaya sokar.
BROWNİE veya BROONİE (İSKOÇYA, İRLANDA VE İNGİLTERE) :
Bir brownie veya broonie geceleri evin sahipleri uyurken ortaya çıkar ve ev ve çiftçilik işlerini yapar. Evin sahipleri, onlara, ocağın yanına bir kase süt – krema veya başka bir yemek bırakmalıdır. Brownie’ler çok hassastır ve hemen alınırlar. Eğer kırılırlarsa sonsuza dek evlerinden ayrılırlar. Brownie’ler yaramazdır ve sık sık tembel hizmetkarları cezalandırır veya onlara tembellik esnasında şakalar yaparlar.
ASPELENİE (LİTVANYA) :
Ailenin tahılını kemirgenlerden koruyan koruyucu dişi ruhtur. Evin köşesinde ve ocağın arkasında saklanır. Şekil değiştirebilen Aspelenie genellikle yılan formunda dolaşır.
EV İYESİ (TÜRKİYE) :
Ev İyesi, Öy Atası, Ev Bekçisi Türk halk kültüründe evin koruyucu ruhudur. Her ev için farklı bir iye vardır. Bazen bir yılan olarak görülür. Bereket getireceği için onu öldürmeden dışarı çıkarmak gerekir. Kısa boylu bir erkek olarak da betimlenir. Eve girildiğinde ona selam vermek gerekir. Yoksa küsüp gider ve evin bereketini de götürür. Bazen eşyaların yerini değiştirir. Bazen de bağırarak insanları korkutur. Yılan kılığında olan ya da gözleri kor gibi yanan, saçları dağınık, kapkara vücutlu bir yaratık olarak anlatılır. Daha çok terk edilmiş evlerde görülür. İnsan kılığında ve ocak başında bulunan bir ruhtur. Uzun saçlı ve orta boylu bir ihtiyar olan bu İye, evi kara ruhlardan ve hastalıklardan korur.
Çuvaşlarda, Ev İyesi’nin 2 yardımcısı vardır. Dam bekçisi Kilti Tura ile hayvanların yaşadığı Damız (ahır) bekçisi Karta Tura. Ayrıca evin temelini koruyan Nigez İyesi adlı bir İye de vardır. Evin ortadireğini koruyan ruha Arabağana (Bagan) İyesi denir ki, o olmadan evin çökeceğine inanılır.
Çuvaşlarda ev iyesi, genelde beyaz giyinen bir kadın, beyaz bir tavşan veya beyaz bir köpek kılığındadır. Ona kaz, tavuk, horoz, ördek gibi evcil kuş kurban edilir. Bodrum katta yaşar ve eve ancak geceleri çıkar. Her insan onu farklı kılıkta görür. Ancak genelde olarak orta boylu, beyaz yüzlü, buruşuk derili, ak elbiseli, biraz kambur biri olduğunu söylenir. Yün, keten eğirir, beşiğinde ağlayan bebeği sallar, bulaşık yıkar. Yangın çıkarsa veya eve hırsızlar girerse ses çıkararak ya da ev sahiplerinin ayağını çekerek onları uyandırır. Sonrasında uyuyan ev sahibinin saçlarını da örer. Bu örgüyü sökmek iyi değildir, kendi kendine çözülmesini beklemek gerekir.
Bazen insanlar gece yarısı uyanınca ev içinde yürüme ve nefes alma sesleri duyar. Bodrumda un eler. Bir evden başka bir eve taşınılınca bir veda töreni yapılır ve bu tören sırasında iye yeni eve davet edilir. Bazen de ev iyesi için özel at koşulur ve onu eski evden yeni eve götürülür.
Türklerde diğer isimle ev iyeleri :
Azerbaycan halk inanışlarında ev iyesi genellikle yılan şeklindedir. Bu nedenle yılan olan evde bereket olacağına inanılmaktadır. Aynı şekilde öldürmek uğursuzluk getirir. Evlik İyesi veya Ambar İyesi, kilerin koruyucu ruhudur. Dişi olana Ambar Ana, erkek olana Ambar Ata adı verilmektedir. Aşlık İyesi veya Mutfak İyesi, mutfağın koruyucu ruhudur. Aşlık Anası da denir. Eşik İyesi veya Astana İyesi, eşiğin koruyucu ruhudur. Eşik Bekçisi tabiri de kullanılmaktadır. Bunların dışında evin dolabında yaşadığı düşünülen Dolap İyesi adlı bir varlıktan da zaman zaman bahsedilmektedir. Sahab, Doğu Anadolu’da yaygın olan bir inanca göre her evin bir perisi olur, ona da “sahab” (sahip) denilir. Onlar evin temiz tutulmasını isterler. Aksi halde ev halkını cezalandırır o evin bereketini alırlar. Bu inanç, ev iyesiyle ilgili inanışlardan ayrılmaz bir bütün oluşturur.
Kırsut İyesi; Türk, Tatar ve Altay mitolojisinde koruyucu ruhtur. Kırzıt İyesi de denir. Ev iyesi ile bağlantılı olarak değerlendirilen bir varlıktır. İnsanın kendi iyesidir, yanında bulunduğu o insanı korur. Misafirliğe giden evin hanımını, istediği saatte gittiği yerden alarak eve getirir. Yol boyunca ona eşlik eder. Kırsut olmayan evin çok soğuk olacağı yönünde bir inanç vardır.
Kimsene, Türk ve Altay halk inancında Ev Cinidir. Kimesne olarak da söylenir. Evlerde yaşarlar. Adlarının söylemesinin onları çağırmak anlamına geleceği için “Kimse”, “Kimsene” gibi örtülü isimler verilmektedir. Balagan (Balağan), Yakut halk kültüründe evin koruyucusudur.
Biçura, Bayça; Bıçura, Bayçura, Türk ve Tatar mitolojisinde kiler ruhudur. Evlerde ve bodrumlarda yaşar. Kadın kılığına girer. Kırmızı giysili giyer. Genelde evde, ocağın arkasında veya kilerde veya çatı altında yaşar. Hiç çekinmeden gürültü patırtı yapar. “Küves” denen içkiyi çok sever.
Kobold (Almanya) :
İsimleri; kobold, cobold, goblin, hobgoblin.Genellikle görünmezdir. Bir hayvan, bir ateş, bir insan ve bir mum şeklinde görünmektedir. Genelde küçük çocukların büyüklüğünde insan benzeri figürler olarak gösterir. 3 türü vardır. Evde yaşar ve köylü kıyafetlerini giyer. 2. Türleri madenlerde yaşayanlar kambur ve çirkindir. Klabautermann kobaltları, gemilerde yaşar, pipo içer ve denizci kıyafetleri giyerler.
En ünlü koboldlar, King Goldemar , Heinzelmann ve Hödekin’dir . Üçüncü bir tür kobold olan Klabautermann , gemilerde yaşar ve denizcilere yardım eder.
Lares (Antik Roma) :
Evin atalarının ruhları tarafından korunduğu inancı vardır. Bu inanç başlangıçta evlerin koruyucu tanrısı olan Lares ve ailenin koruyucusu babası olan Pater familias kavramları altında ortaya çıkmıştır. Roma’ya özgü bir kavram olan Genius ise, her insanın ve her yerin bir koruyucu ruhu olarak kabul edilmiştir. Genius kavramı Roma’da Genius ancak Augustus’un ölümünden sonra, Augustus’un ruhunun kişileştirmesi olan Genius Augusti kavramının ortaya çıkmasıyla resmiyet kazanmıştır. Genellikle Roma İmparatorluk Dönemi sanatında betimlemelerine rastlanmaktadır. Bu dönemde çoğunlukla plastik eserler ve sikkeler üzerinde tasvir edilmiştir. Bu betimlemelerde de temsil ettiği kişinin veya grubun cinsiyetine göre kadın ya da erkek olarak tasvir edilmiştir. Roma Dönemine ait bir kavram olsada, daha öncesinde farklı medeniyetlerde farklı isimlerde karşımıza çıkmaktadır.
Pūkis (Letonya), Litvanya’da Pukys : Evlerin koruyucu ruhudur.
Trasgu (Keltik İspanya) : Evlerin koruyucu ruhudur.
Tomte (İskandinavya) : Evlerin koruyucu ruhudur.
Hob (İngiltere) : Evlerin koruyucu ruhudur.
Zashiki-warashi (Japonya) :
Japonya’da çoğunlukla Iwate prefektörlüğü kökenli ruh benzeri varlıklardır. Kendilerinin zashiki ya da depo odalarında yaşayan tanrılar olduğu söylenir ve şakalar yaparlar ve kendisini görenler şans ile ziyaret edileceğine dair rivayet bulunmaktadır.
Görüldüğü üzere, eski topluluklar birbirinden uzak olduğu halde, tarihleri, tepegöz yahut vampir gibi bir çok varlıktan bahsediyor. İşin ilginç tarafı bu bahsedilen varlıklar birbirine benziyor. Örneğin; bir çok kültürde ev iyelerinin, kilerde yaşaması, yılan şeklinde eve girmesi ve öldürüldüğünde o eve uğursuzluk gelmesi gibi… Anlatılanların ne kadarı doğru bilinmemektedir elbette. Fakat bir dönem bir çok eve bereket getirmiş olmaları, insanların kendileri hariç diğer türlere saygılı olmaları güzel tabi… Evinize bereket getiren ev iyeleri ile karşılaşmanız dileğiyle…
Kaynaklar : Taygun KOTAN – Ali Yalçın TAVUKÇU – Özhan ÖZTÜRK